ምቕያር፣ ምኽዛንን ኣጠቓቕማን ጸዓት

ንጸዓት ዝምልከት ሓያሎ ዝፍለጡ ትርጉማት ኣለዉ፡ መሰረታዊ ትርጉሞም ግን ሓደ እዩ። ብሓፈሻ ጸዓት ዝኾነ ይኹን ጸዓት-ተሸካሚ ጸጋ ኮይኑ፡ ብቐጥታ ወይ ብመገዲ ምልዋጥ ንደቂ ሰባት ዘድልዮም ዝኾነ ዓይነት ጸዓት ክህቦም ዝኽእል እዩ። ብሓጺሩ ጸዓት ማለት ጸጋታት ማለት...ጸዓት ምሃብ; ልዑል-ደረጃ ጸዓት ዝሓዙ ንጥረ ነገራት ከም ከሰል፣ ነዳዲ ነዳድን ነዳድን፣ ሓይሊ ማይን ሓይሊ ንፋስን ዝገልጽ ሓፈሻዊ ቃል እዩ።

ሓፈሻዊ ትሕዝቶ ጸዓት

★ቴክኖሎጂ ምኽዛን ጸዓትን ምኽዛን ጸዓትን።

ጸዓት ብዙሕ መልክዕ ዘለዎ ኮይኑ ብመሰረት ዝተፈላለየ ኣገባብ ምደባ ኣብ ዝተፈላለየ ዓይነታት ክምደብ ይኽእል። ኣብዚ ሕዚ እዋን ብቐንዱ ብመሰረት ምፍራይ ጸዓት፣ ባህርያዊ ባህርያቱ፣ ዓይነት ኣጠቓቕማኡ፣ ንኣከባቢ ይብክሎ ድዩ ኣይብክልን፣ ኣካላዊ ባህርያቱን ዝኣመሰሉ ረቛሒታት ይምደብ።

ኣብ ኣገባብ ምፍራይ ጸዓት ወይ ምእካብ ጸዓት ዝተመርኮሰ ምደባ፤

(ኣብ ኣገባብ ምፍራይ ወይ ምጥራይ ጸዓት ተመርኲስካ፡ ጸዓት ኣብ ቀዳማይ ጸዓትን ካልኣይ ጸዓትን ክምቀል ይከኣል፡ ከምቲ ኣብ ሰሌዳ ቁጽሪ 1-1 ተገሊጹ ዘሎ)

(1) ቀዳማይ ጸዓት፡ ተፈጥሮኣዊ ጸዓት ተባሂሉ’ውን ዝፍለጥ፡ ብዘይ መስርሕ ወይ ምቕያር ብቐጥታ ካብ ተፈጥሮ ዝረኽቦ ጸዓት የመልክት። እዚ ምድብ እዚ ንኽልቲኡ ተሓዳስን ዘይ-ተሓደስቲን ጸዓት ዘጠቓልል እዩ። ተሓዳሲ ጸዓት ማለት ተፈጥሮኣዊ ናይ ምሕዳስ ዓቕሚ ዘለዎ ጸዓት ዘመልክት ኮይኑ፡ ኣብ እዋን ኣጠቓቕማ ወይ ምቕያር ጠቕላላ ቀረብ ጸዓት ብዓቢኡ ኣይቅንሶን። ብቐንዱ ጸሓያዊ ጸዓት፡ ጸዓት ንፋስ፡ ሓይሊ ማይ፡ ጸዓት ጂኦተርማልን ጸዓት ባዮማስን ዘጠቓልል እዩ። ብኣንጻሩ፡ ዘይ-ተሓዳሲ ጸዓት እዚ ናይ ገዛእ ርእሱ-ምሕዳስ ባህሪ ስለዘይብሉ፡ ዕቑር ሃብቱ ድማ በብቑሩብ ብቐጻሊ ሰብኣዊ ምዝመዛ ይውዳእ እዩ። ልሙዳት ኣብነታት ከሰል፡ ነዳዲ፡ ተፈጥሮኣዊ ጋዝን ኒዩክለራዊ ጸዓትን ይርከብዎም።

(2) ካልኣዊ ጸዓት ማለት ብመስርሕን ምቕያርን ቀዳማይ ጸዓት ንዝረኽብዎ ዝተፈላለየ መልክዕ ዘለዎም ተሸከምቲ ጸዓት የመልክት። እዚ ምድብ ብቐንዱ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ከም ኤሌክትሪክ፡ ኮክ፡ ጋዝ ከሰል፡ ባዮጋዝ፡ ስቲምን ኣልኮላዊ መስተታትን ከምኡ’ውን ፍርያት ነዳዲ ከም በንዚን፡ ነዳዲ፡ ናፍታ፡ ከምኡ’ውን ከቢድ ነዳዲ ዘጠቓልል እዩ። ካብዚ ብተወሳኺ ኣብ እዋን ኢንዱስትርያዊ ምህርቲ ዝፍጠሩ ብኽነት ሃፍቲ ሙቐት ከም ልዑል-ሙቐት ዘለዎ ፍሉ ጋዝ፣ ብማተርያላት ዝስከም ሙቐት፣ ዝቃፀሉ ጋዛትን ጸቕጢ ዘለዎም ፈሳስን እውን ከም ካልኣዊ ምንጪ ጸዓት ይቑጸሩ።

ብባህርያት ጸዓት ምምዳብ፤

ጸዓት ብመሰረት ባህርያቱ ኣብ ነዳዲ-መሰረት ዝገበረ ጸዓትን ዘይ-ነዳዲ-መሰረት ዝገበረ ጸዓትን ክምደብ ይኽእል።

(1) ነዳዲ-መሰረት ዝገበረ ጸዓት ማለት ብቐጥታ ከም መቃጸሊ ንብረት ጸዓት ንምፍራይ ክጥቀሙሉ ዝኽእሉ ጸጋታት የመልክት። እዚ ምድብ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ዘጠቓልል ኮይኑ፡ ከም ከሰል፣ ነዳዲን ተፈጥሮኣዊ ጋዝን ዝኣመሰሉ ቅሪተ-ኣካላት ነዳዲ፤ ብመልክዕ ዕንጨይቲ፣ ባዮጋዝን ኦርጋኒክ ጎሓፍን ዝስራሕ ባዮፍዩል፤ ከምኡ’ውን ብኬሚካል ዝተሰርሑ ከም ሜታኖልን ኣልኮልን ዝኣመሰሉ ነዳዲታት። ብተወሳኺ ኣብ ኒዩክለራዊ ምላሽ ዝውዕሉ ከም ዩራንየም፣ ዜኖንን ሸልን ዝኣመሰሉ ኒዩክለራዊ ነዳዲታት የጠቓልል።

(2) ዘይ-ነዳዲ-መሰረት ዝገበረ ጸዓት ማለት ከም ቀጥታዊ ምንጪ ምንዳድ ዘይምቹኣት ዓይነታት ጸዓት የመልክት፣ እዚኦም ድማ ሓይሊ ማይ፣ ሓይሊ ንፋስ፣ ሓይሊ ማዕበል፣ ሓይሊ ውሕጅ፣ ጸሓያዊ ጸዓትን ጂኦተርማል ጸዓትን ሓዊሱ ግን ብእኡ ዘይተሓጽረ እዩ።

ብዓይነት ኣጠቓቕማ ጸዓት ምምዳብ፤

ጸዓት ብመሰረት ዓይነት ኣጠቓቕማኡ ኣብ ልምዳዊ ጸዓትን ሓድሽ ጸዓትን ክምደብ ይኽእል።

(1) ልምዳዊ ጸዓት፡ ባህላዊ ጸዓት ተባሂሉ’ውን ዝፍለጥ፡ ብሓፈሻኡ፡ ከሰል፡ ነዳዲ፡ ተፈጥሮኣዊ ጋዝ፡ ሓይሊ ማይን ኒዩክለራዊ ምብትታንን ሓዊስካ፡ ብሰፊሑ ዝጥቀሙን ብቴክኖሎጂ ዝበሰሉን መልክዓት ጸዓት የመልክት። (2) ሓድሽ ጸዓት ማለት ኣብ መጀመርታ ዝድህሰሱን ኣብ ጥቕሚ ዝውዕሉን ወይ ኣብ ደረጃ ምርምር ዝርከቡን ተወሳኺ ህቡብነት ዝጽበዩን ዓይነታት ተሓዳሲ ጸዓት ከም ጸሓያዊ ጸዓት፡ ጸዓት ንፋስ፡ ጸዓት ጂኦተርማል፡ ጸዓት ውቅያኖስ፡ ጸዓት ባዮማስን ኒዩክለራዊ ፍዩዥን ጸዓትን የመልክት።

ሃልኪ ጸዓት ንኣከባቢ ይብክሎ ድዩ ኣይብክልን ኣብ ዝብል መሰረት ዝገበረ ምደባ፤

ሃልኪ ጸዓት ንኣከባቢ ይብክሎ ድዩ ኣይብክልን ዝብል መሰረት ብምግባር ኣብ በከልቲ ጸዓትን ጽሩይ ጸዓትን ክምቀል ይከኣል።

(1) ብከላ ጸዓት፡ ኣብ እዋን ኣጠቓቕማኡ ንኣከባቢ ዝብክል ጸዓት፡ ከም ከሰልን ነዳድን የመልክት። ኣብ እዋን ኣጠቓቕማ ብሰንኪ ምንዳድ ብብዝሒ ከም ካርቦን ዳይኦክሳይድ፡ ሳልፈር ኦክሳይድ፡ ናይትሮጅን ኦክሳይድ ዝኣመሰሉ ብከላታት ብምፍራይ፡ ጽልዋ ምድረበዳ፡ ኣሲድ ዝናብ ወዘተ ብምፍጣር፡ ንኢኮሎጂ ይጸልዉን ንኣከባቢ ይጎድኡን።

(2) ጽሩይ ጸዓት፡ ሓምለዋይ ጸዓት ተባሂሉ’ውን ዝፍለጥ፡ ብከላታት ዘይልሕቕ ወይ ውሑድ ብከላታት ዝፍኑን ኣብ እዋን ኣጠቓቕማኡ ዝተወሰኑ ደረጃታት ልቀት ዘማልእን ጸዓት የመልክት፡ ከም ተሓዳሲ ምንጪ ጸዓት ከም ሓይሊ ማይ፡ ሓይሊ ንፋስን ጸሓያዊ ጸዓትን፡ ከምኡ’ውን ኒዩክለራዊ ጸዓት።

ኣብ መልክዕ ጸዓት ዝተመርኮሰ ምደባ፤

ኣብ ባህርያት ቅርጺ ጸዓት ተመርኲሱ ኣብ ሽዱሽተ ቀንዲ ዓይነታት ክምቀል ይከኣል፡ መካኒካዊ ጸዓት፡ ጸዓት ሙቐት፡ ኬሚካላዊ ጸዓት፡ ጸዓት ጨረርታ፡ ጸዓት ኤሌክትሪክን ኒዩክለራዊ ጸዓትን።

እዞም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ኣገባባት ምደባ፡ ተመራመርቲ ዝጥቀሙሉ ሕጂ ዘለዉ ኣገባባት ጥራይ እዮም። ሰባት ብዛዕባ ጸዓት ዘለዎም ርድኢት እናዓሞቐ ምስ ከደ፡ ጸዓት ካብ ካልእ መዳያት ከከም ዝተፈላለየ ድሌታት ክምደብ እዩ። ይኹን እምበር፡ እቲ ዝጥቀመሉ ኣገባብ ምደባ ብዘየገድስ፡ እቲ ቀንዲ ዕላማ ጸዓት ብዝበለጸ ንምርዳእን በዚ ኸኣ ብዝያዳ ብሳይንሳዊ መገዲ ንምምዕባልን ንምጥቃምን እዩ።